Segawon dalam bahasa Jawa artinya anjing. Kata ini termasuk ragam krama, sedangkan padanan ngoko-nya adalah asu. Jadi segawon dan asu menunjuk hewan yang sama, hanya tingkat tuturnya berbeda.
Makna dan Register Segawon
Kamus Bahasa Jawa Indonesia (KBJI) milik Kemendikdasmen mencatat segawon dengan padanan “anjing” dan memberinya label K. Dalam kamus Jawa, label tersebut lazimnya menandai ragam krama, tetapi halaman KBJI tidak menjelaskan kepanjangan labelnya, jadi keterangan register ini perlu dibaca bersama sumber lain. Wiktionary bahasa Inggris, yang mengutip Bausastra Jawa terbitan Balai Bahasa Provinsi Yogyakarta, menyebut hal serupa: segawon adalah kata benda berarti anjing dalam ragam krama, dan ejaan lamanya sêgawon kini jarang dipakai.
Dalam aksara Jawa, kata ini ditulis ꦱꦒꦮꦺꦴꦤ꧀. Jenis katanya nomina, yaitu nama hewan.
Segawon, Asu, dan Soal Makian
Banyak orang mengenal kata asu sebagai makian. Sebuah tulisan opini di Kumparan menyebut asu sebagai salah satu kata umpatan khas daerah, dan menekankan bahwa konteks pembicaraan yang menentukan apakah kata semacam itu dipakai akrab atau menghina. Segawon sendiri berasal dari ragam sopan, jadi dari sisi tata bahasa ia tidak bernada kasar. Meski begitu, menyebut seseorang dengan nama hewan hampir selalu terdengar merendahkan, entah dalam ngoko maupun krama. Untuk makna harfiahnya, segawon cukup dipahami sebagai “anjing”, dan sebaiknya tidak dipakai untuk menyebut orang.
Padanan Ngoko, Krama, dan Krama Inggil
Ngoko: asu. Krama: segawon. Krama inggil: tidak ditemukan padanan khusus di sumber yang saya periksa, dan itu wajar karena krama inggil umumnya dipakai untuk menghormati orang, bukan hewan. Karena itu tidak ada bentuk krama inggil yang saya cantumkan.
Contoh Kalimat
- Krama: Segawon menika njagi griya ing dalu. (Anjing itu menjaga rumah pada malam hari.)
- Krama: Segawonipun Pak Darto ageng sanget. (Anjing milik Pak Darto besar sekali.)
- Ngoko: Asu iku nggonggong nalika ana wong liwat. (Anjing itu menggonggong ketika ada orang lewat.)
- Ngoko: Asuku isih cilik lan seneng dolanan. (Anjingku masih kecil dan suka bermain.)
- Nasihat: Aja nyebut wong liya asu, ora ilok. (Jangan menyebut orang lain anjing, tidak pantas.)
Kapan Memakai Segawon
Segawon cocok dipakai ketika Anda berbicara dalam krama tentang hewan peliharaan atau hewan penjaga, misalnya kepada orang yang lebih tua atau baru dikenal. Bila percakapan memakai ngoko dengan teman sebaya, asu yang dipakai untuk menyebut hewannya, dan nada bicara menentukan apakah terdengar biasa atau kasar. Satu hal yang perlu diingat: pasangan ngoko dan krama ini hanya berlaku untuk hewannya, bukan untuk sapaan kepada orang.
Rujukan
- Kamus Bahasa Jawa Indonesia (KBJI), Kemendikdasmen, entri “segawon”: kbji.kemendikdasmen.go.id/kata/segawon.
- Wiktionary bahasa Inggris, entri “sagawon”, mengutip Bausastra Jawa (Balai Bahasa Provinsi Yogyakarta).
- Kumparan, tulisan opini “Pilih Asu, Segawon, atau Anying” (konteks pemakaian kata umpatan).
Kata lain yang juga punya pasangan ngoko dan krama, tetapi untuk hal yang jauh lebih santun, bisa dibaca di halaman arti dalem dalam bahasa Jawa. Untuk segawon, ingatan paling berguna adalah pasangannya: segawon di tutur krama, asu di tutur ngoko.